برنج از مهم‌ترین غلات و اقلام غذایی جهان است. نیمی از جمعیت جهان، به برنج به عنوان یک غذای اصلی وابسته هستند. هم‌اکنون «ده‌ها هزار نوع برنج» در جهان وجود دارد. این گیاه علفی از راسته Poales می‌باشد. مطابق استاندارد ملی ایران شماره ۱۲۷، دانه های برنج تقسیم بندی‌های مختلفی دارند که شامل: انواع برنج بر اساس نوع فرآوری، انواع برنج بر اساس ابعاد، انواع برنج بر اساس کیفیت، انواع برنج بر اساس فناوری تولید،ِ انواع برنج بر اساس رقم یا واریته و انواع برنج بر اساس گیاه شناسی می باشد.

تقسیم‌بندی‌های مختلف برنج

انواع برنج بر اساس نوع فرآوری شامل برنج قهوه ای، سفید و نیم پز است که ویژگی‌های برنج بر اساس این تقسیم بندی می باشد

انواع برنج بر اساس ابعاد آن شامل برنج های دانه خیلی بلند، دانه بلند، متوسط و دانه کوتاه است که درجه بندی برنج بر اساس این تقسیم بندی می باشد.

انواع برنج بر اساس کیفیت شامل برنج های نرم و چسبنده مانند ارقام واکسی، برنج های نرم و پفکی و غیر چسبنده، برنج های عطری و برنج با میزان آمیلوز متفاوت می باشد. برای درجه بندی برنج سفید از نظر کیفیت پخت از میزان آمیلوز و درجه حرارت ژلاتینی شدن به عنوان مهمترین عامل تاثیرگذار بر کیفیت پخت استفاده می شود

انواع برنج بر اساس فناوری تولید شامل تولید برنج به روش های مختلف مانند تراریخته، ارگانیک، بومی و اصلاح شده می باشد

انواع برنج بر اساس رقم یا واریته:

 رقم برنج عبارت است از مجموعه ای متمایز، یکنواخت و پایدار از گیاهان که زیر مجموعه یک گونه را تشکیل می دهند از ارقام بومی یا محلی مرغوب ایرانی دم سیاه، هاشمی، حسن سرایی و طارم و از ارقام پر محصول، خزر، ندا، فجر و دانیال را می توان نام برد

انواع برنج بر اساس گیاه شناسی شامل آفریقایی و آسیایی می باشند. برنج های آسیایی که بومی آسیا می باشد و از نظر سطح زیر کشت و تولید دارای اهمیت جهانی می باشد و برنج های آفریقایی که بومی آفریقا و فقط در نقاط پراکنده از آفریقا کشت می شود.

اصطلاحات مهم و کاربردی

شلتوک چیست؟  چنانچه پوسته خارجی دانه برنج گرفته نشده باشد به آن دانه شلتوک گفته می شود

سبوس چیست؟  به مجموعه لایه های بیرونی برنج قهوه ای شامل پریکارپ، پوشش دانه، بافت خورش و لایه آلورون گفته می شود

برنج قهوه ای (سبوس دار) : به برنجی گفته می شود که پوسته خارجی آن گرفته شده باشد و لایه سبوس آن گرفته نشده باشد

برنج سفید: به برنجی گفته می شود که تقریبا تمام سبوس و جنین آن گرفته شده و رنگ یکنواختی داشته باشد شامل سه دسته برنج نیمه سفید و برنج کاملا سفید و برنج فوق العاده سفید می باشد

برنج اصلاح شده: به برنجی گفته می شود که از هرنوع تغییری در ساختار ژنتیکی (ژنوتیپ) یک گونه برنج به روش های گوناگون مانند بریدینگ و موتاسیون که منجر به تغییر حداقل یک صفت در آن گونه شود، تولید گردد. ارقام گیلانه، شیرودی، گوهر و خزر از رقم های اصلاح شده ایرانی می باشند.

ویژگی برنج:

دانه های برنج باید سالم، تمیز، یکنواخت و بدون بوی خارجی یا بویی که نشانه فساد است، باشد. برنج باید از نظر بهداشتی فاقد هرگونه مواد سمی یا زیان آور و فلزات سنگین باشد و همچنین باید عاری از وجود هرگونه لارو و آفت زنده که به وسیله چشم غیر مسلح دیده می شود، باشد.

مواد بسته بندی جنس بسته های برنج باید از موادی باشد که مانع انتقال هرگونه بو یا طعم نامناسب گردد و فاقد موادی باشد که برای محصول مضر و برای سلامتی مصرف کننده خطرناک باشد. بسته های مصرفی باید نو (بازیافتی نباشد) و تمیز بوده و از استقامت کافی برخوردار و به خوبی دوخته شده باشد و وزن کیسه ها باید حداکثر ۲۰ کیلوگرم باشد.

نشانه گذاری:

نشانه گذاری های زیر باید برروی بسته برنج (تولید داخلی و وارداتی) به طور خوانا، روشن و به زبان فارسی و در صورت صادرات علاوه بر زبان فارسی به زبان انگلیسی و یا زبان کشور خریدار نوشته شود

نوع، نام و رقم برنج – وزن خالص درجه برنج – تاریخ تولید به سال و ماه – تاریخ انقضاء مصرف به سال و ماه – نام کشور و استان تولید کننده محصول – نام و نشانی فرد حقیقی یا حقوقی توزیع کننده – شرایط نگهداری – وضعیت تراریختگی سری ساخت و …

شرایط نگهداری برنج

برای نگهداری برنج شرایط خاصی وجود دارد. جایی که برنج را در آن انبار می‌کنید باید خشک و خنک باشد. رطوبت و گرما باعث می‌شود برنج طول عمر کمتری داشته باشد و آفت زده شود. رطوبت و گرما بهترین عوامل برای رشد و تکثیر آفت‌های برنج هستند.

برنج را باید دور از آفتاب مستقیم نگهداری کنید؛ چرا که آفتاب مستقیم علاوه بر اینکه باعث می‌شود برنج آفت زده شود موجب خرد شدن برنج نیز می‌شود. سعی کنید برنج را در ارتفاع ۲۰ تا ۲۵ سانتی‌متری زمین قرار دهید. برای این‌کار می‌توانید از قفسه‌بندی‌های فلزی مشبک هم استفاده کنید. به‌این ترتیب این محصول از دسترس جوندگانی مثل موش و همچنین از آفت‌ معروف برنج که یک حشره است در امان می‌ماند. کیسه‌های برنج را به دیوار تکیه ندهید و با فاصله حدودا ۵ سانتی‌متری از دیوار نگهداری کنید تا هوا بین کیسه‌های برنج جریان پیدا کند. درصورت امکان بین کیسه‌های برنج هم فاصله ایجاد کنید تا هوا جریان داشته باشد و رطوبت کیسه‌های برنج را خشک کند. برنج‌های خود را در کیسه‌های نخی نگهداری کنید. کیسه‌ نخی قسمتی از رطوبت موجود در برنج را می‌گیرد و طول عمر برنج را افزایش می‌دهد، اما کیسه‌ پلاستیکی رطوبت برنج را درون خود نگه می‌دارد و موجب آفت زدگی می‌شود.

بهتر است برنج‌های خود را در سطل‌های پلاستیکی نگهداری نکنید، چون خیلی زود به آفت دچار خواهند شد. البته این قانون درخصوص مصرف‌های کم داخل آشپزخانه صدق نمی‌کند. برای آشپزخانه، بهتراست برنج را در ظروف پلاستیکی دهان گشاد نگهداری کنیم. درضمن بهترین میزان برای کیسه‌های برنج ۱۰کیلوگرم است. این محصول را در کیسه‌های بیشتر از ۱۰کیلوگرم نگهداری نکنید. شاید جای کمتری بگیرد، اما کیسه قادر نخواهد بود تمام رطوبت موجود در برنج را بگیرد، به همین دلیل برنج دچار آفت زدگی می‌شود.

برای نگهداری از برنج می‌توانید از روش‌های سنتی هم استفاده کنید؛ برای مثال لابه لای برنج نمک یا حبه‌های سیر بریزید. البته شاید تأثیر زیادی در از بین بردن آفت‌ها نداشته باشد، اما تأثیر چشمگیری در جلوگیری از تکثیر آنها دارد. یادتان باشد که برنج بسیار جاذب بو است، پس باید در مکانی سرد و خشک و دور از پیاز و سیر یا چیزهای بودار دیگر نگهداری شود.

اطلاعات بیشتر در مورد ویژگی ها و آزمون های برنج را می توانید از استاندارد ملی ایران به شماره ۱۲۷ که در پورتال سازمان ملی استاندارد به آدرس ISIRI.gov.ir قابل دستیابی است، به‌دست آورید.

معاونت استاندارد سازی و آموزش اداره کل استاندارد هرمزگان